Zamek krzyżacki w Kowalewie Pomorskim: sezon 2013

Prace terenowe w ramach pierwszego sezonu badań archeologiczno-architektonicznych zamku krzyżackiego w Kowalewie Pomorskim trwały od 1 do 27 lipca 2013 roku. Głównym celem wykopalisk było uchwycenie położenia i zasięgu domu konwentu oraz określenie stanu zachowania jego reliktów. Łącznie wytoczono siedem wykopów badawczych – pięć o wymiarach 2,5 m na 6 m oraz dwa mierzące 2 m na 5 m.

Wykop nr 1 założono 20 m na południe od filaru gdaniska, na stoku wzgórza. Pod humusem zaobserwowano warstwę zasypiskową z dużą ilością drobnego i grubszego gruzu ceglanego z zaprawą. Wystąpiły w niej również fragmenty ceramiki naczyniowej, zabytki metalowe oraz pojedyncze kształtki ceglane. W południowej części wykopu, pod warstwą zasypiskowo-gruzową, stwierdzono cienką warstwę gliny brunatno-żółtej, która zawierała ceramikę i kości zwierzęce. Pod nią wystąpiła warstwa szarego piasku z drobnym gruzem. W północnej części wykopu, pod nawarstwieniami gruzowymi i około 1,7 m od północnego profilu, odsłonięto duży ostaniec zaprawy i kamień (94,63 m n.p.m.) – pozostałość muru ściany północnej skrzydła północnego. W profilach wykopu zaobserwowano wyraźnie widoczne negatywy murów powstałe w wyniku ich rozbiórki.

Od strony południowej do wyżej opisywanego wykopu przylegał świadek 1/2, który następnie łączył się z wykopem nr 2. Świadek eksplorowano do poziomu 97,4 m n.p.m. Pod humusem zalegały warstwy zasypiskowe z gruzem i piaskiem, z kolei niżej wystąpiła warstwa brunatnego piasku.

Dalej na południe, na przedłużeniu osi północ – południe, wytyczono wykop nr 2. Po ściągnięciu humusu natrafiono na warstwę z grubym gruzem i pojedynczymi kamieniami. Pozyskano z niej dużą ilość ceramiki budowlanej, fragmentów nowożytnych kafli piecowych, oraz zbiór cybuchów fajek ceramicznych i profilowaną, kościaną tulejkę o niejasnym przeznaczeniu, a także fragment ceramiki z datą 1737. W południowej części wykopu, na poziomie ok. 98,8 m n.p.m., odsłonięto pierwszy poziom cegieł zniszczonej konstrukcji szyi schodowej prowadzącej z dziedzińca do piwnicy skrzydła północnego. W środkowej części wykopu, pod gruzem, znajdowała się warstwa szarej próchnicy, która zawierała ceramikę i kafle nowożytne. Niżej zarejestrowano dalszy ciąg pozostałości ceglanej konstrukcji schodów. Po dokumentacji, odsłoniętych w południowej partii wykopu, reliktów szyi schodowej, zdecydowano się zdjąć część kamieni w celu sprawdzenia ewentualnego związku konstrukcji z murem. Pod luźnymi kamieniami znajdowały się cegły ułożone płasko i łączone gliną oraz spalenizna. Prawdopodobnie są to pozostałości ceglanej posadzki szyi piwnicznej. Rząd kamieni stanowił natomiast próg wejścia. Na wschodnim i zachodnim profilu wykopu zaobserwowano wkop po rozbiórce dużych rozmiarów muru – ściany południowej skrzydła północnego.

W celu odsłonięcia dalszego ciągu bruku dziedzińca i sprawdzenie jego relacji do reliktów szyi schodowej skrzydła północnego, zdecydowano się na eksplorację świadka pomiędzy wykopem nr 2 i 3. Bruk został odsłonięty na około 99,00 m n.p.m.

Wykop nr 3 założono na południe od wykopu nr 2. Pod humusem oraz warstwą gruzową natrafiono na bruk kamienny, stanowiący relikt bruku dziedzińca zamku. Zachował się on jedynie częściowo, najlepiej przy profilu północnym wykopu. W związku z tym zdecydowano się eksplorować tylko południową część opisywanej odkrywki. Dzięki temu udało się stwierdzić nawarstwienia związane z budową dziedzińca – warstwa podsypki pod bruk oraz piasek niwelacyjny. Niżej zalegała cienka warstwa szarobrunatna oraz żółtoszary piasek (warstwy calcowe). Nie zarejestrowano nawarstwień starszych niż te związane z gotyckim zamkiem.

Kolejny, czwarty, wykop wytyczono na przedłużeniu osi północ-południe, wyznaczonej przez trzy poprzednie odkrywki. W jego części północnej, pod humusem, stwierdzono warstwę piasku stanowiącą niwelację pod bruk dziedzińca. Niżej znajdował się poziom calca (około 98 m n.p.m.). Na powierzchni pozostałej części wykopu zarejestrowano warstwy zasypiskowe i demolacyjne, gdzie natrafiono na ceramikę, metale, kości zwierzęce oraz szeląg krzyżacki. W południowej części wykopu calec wystąpił na poziomie około 96,7 m n.p.m. Na profilach wschodnim i zachodnim zarysował się najprawdopodobniej wkop rozbiórkowy po murze, który biegł po osi zachód-wschód przez środek wykopu. Szerokość muru prawdopodobnie wynosiła około 1 m.

Piąta odkrywka, ze względu na słup wysokiego napięcia, została założona nieco na zachód od osi wyznaczonej przez wcześniejsze wykopy. Podczas eksploracji, pod humusem, natrafiono na nawarstwienia gruzowe. Wzdłuż profilu zachodniego, od północy, zarejestrowano prosty wkop, poniżej którego zalegał poziom calcowy (od około 98 m n.p.m. do około 97,2 m n.p.m.). Przy południowym profilu wykopu odsłonięto duże i średnie kamienie, stanowiące pozostałości fundamentu południowej kurtyny zamku wysokiego. Stopa muru zarejestrowana została na poziomie 96,3 m n.p.m.

Wykop dodatkowo został poszerzony o 3 m w kierunku zachodnim, na północnej połowie jego długości. Dzięki temu, pod warstwami z gruzem ceglanym oraz kamieniami, natrafiono na relikty muru, biegnącego w miejscu odkrytego wcześniej wkopu fundamentowego, w którym zarejestrowano podsypkę piaskową i warstewkę zaprawy i gruzu.

Dwa kolejne wykopy, o wymiarach 2 m na 5 m,  zostały wytyczone na osi prostopadłej do osi północ-południe. Ich celem było ustalenie zachodniego zasięgu domu konwentu. W odkrywce nr 6 pod humusem znajdowała się warstwa gruzu, rejestrowana już w poprzednich wykopach. Natrafiono w niej na sporą ilość dachówek gotyckich oraz gwoździ. W części wschodniej wykopu odkryto cegły ułożone po skosie oraz zaprawę  – zwalisko sklepienia. W części zachodniej zarysował się z kolei  początek wkopu, będący prawdopodobnie fragmentem negatywu po rozebranym zachodnim murze kurtynowym. Ze względów bezpieczeństwa eksploracja została zakończona na głębokości 97,2 m n.p.m.

W siódmym wykopie pod warstwą próchnicy odsłonięto bruk ze średniej wielkości otoczaków,  który znajdował się prawdopodobnie poza obrębem domu konwentu, po jego zachodniej stronie. W części środkowej i zachodniej wykopu, w sąsiedztwie bruku, wystąpiła duża ilość węgli drzewnych. Znaleziono tu także kościany pionek szachowy oraz inne przedmioty kościane. Podczas dalszej eksploracja, która została ograniczona do 1 m od strony wschodniej i zachodniej wykopu, natrafiono na nawarstwienia gruzowe związane zapewne z zasypiskiem zachodniego skrzydła domu konwentu.

Na podstawie: A Momot, B. Wasik, Badania archeologiczno-architektoniczne zamku krzyżackiego w Kowalewie Pomorski, Toruń 2013 (maszynopis dostępny w archiwum Zakładu Archeologii Architektury IA UMK  w Toruniu).

Comments are closed.