Zamek krzyżacki w Papowie Biskupim: sezon 2005

Badania prowadzone przez Zakład Archeologii Architektury IA UMK w Toruniu, w okresie od 12 do 27 lipca 2005 roku, realizowano głównie na terenie dziedzińca zamku, częściowo również na wschód i po zachodniej stronie muru obwodowego zachodniego. Ogółem wytyczono i eksplorowano 9 wykopów. Wykopy 1, 2, 3, 5 i 6 eksplorowano na dziedzińcu wewnętrznym, wykopy 8 i 9 po wschodniej stronie wschodniego muru obwodowego, a wykop 7 przy zachodnim licu muru zachodniego.

Celem tych pierwszych badań archeologiczno-architektonicznych było przede wszystkim rozpoznanie charakteru nawarstwień, uzyskanie pełnej sekwencji stratygraficznej warstw zalegających po wewnętrznej i zewnętrznej stronie zamku wysokiego oraz ustalenie chronologii obiektu datowanego do tej pory tylko ogólnie na końcówkę wieku XIII i początek XIV.

Wykop 1 wytyczono przy wewnętrznym licu muru zachodniego skrzydła północnego, w odległości 3,7 m od narożnika południowego zachodniej części tego skrzydła. Wykop o wymiarach 3 x 3,20 m bokiem północnym przylegał do lica muru.
Pod warstwą humusu zalegającego na całej powierzchni wykopu na głębokości około 80 cm od powierzchni odsłonięto koronę murów z cegieł zalegających wzdłuż wschodniej i zachodniej strony wykopu. W warstwie zarejestrowano duże ilości fragmentów naczyń ceramicznych, gruzu ceglanego, fragmenty przedmiotów metalowych, dachówek. W południowej części wykopu odsłonięto pierwszy stopień kamiennych schodów. Cegły miały średnie wymiary 29 x 13 x 9 cm. Odsłonięta konstrukcja była klatką schodową prowadzącą do piwnicy. Siedem stopni kamiennych schodów (wysokość stopnia 20-30 cm, szerokość od 30 do 50 cm) prowadziło z poziomu dziedzińca w kierunku wejścia zakończonego łukiem z cegieł, znajdującego się pod ławą fundamentową południowej ściany skrzydła północnego (kapitularza) – ostatni stopień schodów kończył się na linii lica muru obwodowego zamku. Różnica wysokości pomiędzy pierwszym, najwyżej położonym stopniem i najniżej położonym stopniem wynosiła 130 cm. Pomieszczenie znajdujące się pod skrzydłem północnym sklepione było kolebką opartą na kamiennej ławie fundamentowej, której korona znajdowała się na wysokości poziomu użytkowego dziedzińca. Korony murów ścian klatki schodowej odsłonięte po prawej i lewej stronie wykopu wyznaczały jej szerokość wynoszącą 165 cm.
W profilu wschodnim wykopu w odległości 1 m na południe od lica muru południowego kapitularza zarejestrowano wąskie przejście o szerokości 0,7 m prowadzące w kierunku wschodnim. Poziom progu wejścia położony jest około 0,2 m wyżej od poziomu najniżej leżącego stopnia schodów. W profilu zachodnim wykopu w murze wschodnim klatki schodowej odsłonięto wnękę zakończoną łukiem wykonanym z cegieł ułożonych główkami. Płytka wnęka o szerokości 1,15 m. i głębokości około 25 cm miała parapet położony na tym samym poziomie co próg wejścia odsłoniętego w profilu wschodnim. Cegły wnęki i ściany zachodniej klatki schodowej posadowione są na masywnym fundamencie kamiennym. W profilu południowym wykopu w odległości 2,2 m na południe od lica ściany południowej kapitularza znajdowało się wejście prowadzące do klatki schodowej piwnicy. Dwa węgary ceglane o szerokości 29/30 cm. umieszczone w ścianie wschodniej i zachodniej wyznaczały szerokość otworu wejściowego klatki schodowej – 136 cm.
W odległości około 0,6 m na południe od najwyżej leżącego stopnia schodów odsłonięto kamienną ławę fundamentową o szerokości około 1 m. Duże i średniej wielkości kamienie z zaprawą wapienną są zapewne pozostałością fundamentu krużganków ciągnących się wzdłuż północnego skrzydła zamku. Od południa, od strony dziedzińca zamku, do południowego lica tego fundamentu przylegał bruk kamienny wykonany z drobnych otoczaków. Podobny, drobny bruk wykonany z drobnych kamieni odkryto przy najniżej leżącym stopniu klatki schodowej – jest to fragment bruku wyściełającego wnętrze piwnicy znajdującej się pod ścianą południową kapitularza. Cegły murów klatki schodowej ułożone są w wątku nieregularnym. Ceglane sklepienie kolebkowe nakrywające pomieszczenie piwniczne znajdujące się pod murem południowym ułożone było z naprzemiennych warstw główek – wozówek. Lica ścian klatki schodowej pokryte były wprawą wapienną – jej ślady zachowały się we wnęce odsłoniętej w profilu zachodnim wykopu. Pierwotny poziom użytkowy dziedzińca z okresu funkcjonowania pomieszczeń piwnicznych i odsłoniętej klatki schodowej znajdował się na wysokości najwyżej położonego stopnia schodów. Na podstawie odkrytego podczas eksploracji materiału ruchomego z zasypu wnętrza piwnicy trudno precyzyjnie określić datę wzniesienia tych konstrukcji i rozpoznać stratygrafię murów piwnic i skrzydła północnego zamku. Fragmenty naczyń i kafli garnkowych oraz dachówek i płytek posadzkowych wypalonych w atmosferze redukcyjnej były przemieszane z fragmentami naczyń angobowanych, utleniających i glazurowanych datowanych na okres nowożytny (XVII-XVIII w.). Pewną wskazówką świadczącą o historii tych pomieszczeń są wyraźne ślady pożaru zarejestrowane podczas eksploracji wykopu. Fragmenty przedmiotów metalowych przylepionych do ceglanych ścian, liczne fragmenty węgli drzewnych, przepalone fragmenty dachówek, resztki zaprawy wapiennej poddanej działaniu wysokiej temperatury zarejestrowano w wielu miejscach klatki schodowej (w wąskim przejściu we wschodniej ścianie piwnicy, na schodach kamiennych). Kontekst stratygraficzny i analiza źródeł pisanych sugerują, że zniszczenia te mogą być śladami pożaru jaki strawił część zamku w połowie XV wieku (w 1441 lub po wydarzeniach z 1458 roku).

Wykop 2 założony przy północnym licu muru przyziemia południowego skrzydła zamku (domniemanego domu komtura). Wykop o wymiarach 4 x 2 m przedłużono w kierunku północnym o 2,8 m. Celem wykopu było rozpoznanie stratygrafii dziedzińca zamkowego i odsłonięcie muru fundamentu północnej ściany „domu komtura”.
Pod warstwą humusu zalegającego na całej powierzchni wykopu, o miąższości około 20-30 cm zalegała warstwa brunatnej ziemi zmieszanej z zaprawą wapienną, drobnym gruzem ceglanym. Warstwa o miąższości około 20-35 cm w północnej części wykopu została przerwana wkopem, który przeciął również warstwę 3 i 4. Warstwa 3 – glina przemieszana z brunatnym piaskiem, gruzem ceglanym i zaprawą wapienną – o miąższości około 30 cm zalegała pod warstwą 2. Wyraźnie wypłyca się w kierunku północnym. Warstwa 4 – jasnoszary piasek przemieszany z gliną zalegająca na całej powierzchni wykopu, z wyjątkiem północnej części wykopu, gdzie przerwana została wkopem, jest reliktem pierwotnego poziomu użytkowego dziedzińca zamkowego. Strop warstwy zalega na głębokości około 1 m poniżej współczesnego poziomu użytkowego. Świadczy o tym odsadzka widoczna w ławie fundamentowej. północnej ściany skrzydła zamkowego odsłoniętej w profilu południowym wykopu. Poniżej warstwy 4 zalegała warstwa 5 i 6: warstwa 5 – jasnobrunatny piasek z gruzem ceglanym, zaprawą wapienną i ciemnobrunatną próchnicą; warstwa 6 – ciemna glina z zaprawą, gruzem ceglanym, drobnymi fragmentami kości i kamieni. Ze względu na znaczną głębokość i niewielką szerokość wykopu nie udało się osiągnąć calca. Nie odsłonięto również stopy fundamentu. Głębokość zalegania ławy fundamentowej sugerowała, że również południowe skrzydło zamkowe było podpiwniczone. W celu rozpoznania stratygrafii i konstrukcji wnętrza budynku skrzydła południowego zamku założono wykop 3.

Wykop 3 (o wymiarach 4 x 1,5 m) wytyczono na przedłużeniu wykopu 2 w kierunku południowym przy licu południowym północnej ściany budynku skrzydła południowego zamku. Warstwa 1 – ciemnobrunatna próchnica o miąższości około 20-35 cm zalegająca na całej powierzchni wykopu. Warstwa 2 – warstwa jasnoszarej próchnicy zmieszanej z gruzem ceglanym i zaprawą wapienną. Warstwa rozbiórkowa o miąższości około 60-80 cm zalegała na całej powierzchni wykopu. W stropie warstwy zarejestrowano zniszczone kamienne pozostałości fundamentów budynku. Ława fundamentowa wykonana została z dużych głazów narzutowych łączonych zaprawą wapienną. Pod warstwą dużych głazów zalegały warstwy złożone z mniejszych kamieni łączonych gliną i zaprawą wapienną z drobinami gruzu ceglanego. Na poziomie około 103,80 m. n.p.m. odsłonięto górną część sklepienia piwnicy. Warstwa 3 – wypełnisko wnętrza piwnicy – brunatna próchnica zmieszana z zaprawą wapienną, gruzem ceglanym. Wykop eksplorowano do poziomu 102,04 m. n.p.m. Ze względu na znaczną głębokość wykopu badania przerwano.
W 2006 roku kontynuowano eksplorację tego wykopu, który poszerzono w kierunku wschodnim i południowym. Odsłonięto koronę południowej i północnej ściany obwodowej skrzydła południowego wraz z pozostałościami wejścia w północnej ścianie domu komtura. Wykop poszerzono w kierunku północnym i południowym. Odsłonięty fragment południowej ściany obwodowej o szerokości około 3 m wykonany był z dużych i średniej wielkości kamieni wiązanych zaprawą wapienną. W licu północnym tej ściany zachowały się fragmenty cegieł stanowiących poziom użytkowy wnętrza pomieszczenia parteru skrzydła południowego. Odsłonięty w północnej części wykopu fragment północnej ściany obwodowej skrzydła dokumentował przynajmniej dwie fazy użytkowania budynku.
Pierwotny mur północnej ściany wykonany był z dużych kamieni wiązanych zaprawą wapienną z fragmentami cegieł. Na koronie muru zadokumentowano pozostałości przebudowy (odbudowy) skrzydła południowego zamku – mniej starannie wykonany mur z średniej wielkości kamieni wiązanych zaprawą. We wschodniej części tego odcinka muru zachował się fragment wejścia prowadzącego do wnętrza pomieszczenia parteru skrzydła z poziomu dziedzińca zamku. Powrócono do eksploracji piwnicy odsłoniętej w poprzednim sezonie badawczym. Prace wykopaliskowe prowadzono na przestrzeni około 2 x 1,5 m. W profilu wschodnim odsłonięto dalszą część ściany działowej podpiwniczenia z zachowanym fragmentem łuku arkady oddzielającej dwa pomieszczenia piwnicy sklepionej kolebką. Na ceglanym filarze widocznym w północnej części profilu oparto kamienno-ceglany łuk arkady zamykającej od góry przejście prowadzące do pomieszczenia znajdującego się we wschodniej części piwnicy budynku. Wykop eksplorowano do poziomu 100,90 – około 4,90 m od poziomu gruntu. W profilu północnym odkryto dolną część sklepienia kolebkowego. Nie osiągnięto jednak pierwotnego poziomu użytkowego wnętrza piwnicy. W zasypisku wnętrza piwnicy uzyskano fragmenty naczyń ceramicznych datowanych na okres późnego średniowiecza i czasy nowożytne (XVI-XVII w.).

Wykop 4 (o wymiarach 3,7 x 3 x 2 x 1,88 m) założono we wnętrzu zachodniej części skrzydła północnego, gdzie prawdopodobnie mieścił się kapitularz. Wykop wytyczono w pobliżu narożnika południowo-zachodniego, przy licu północnym ściany południowej, gdzie prawdopodobnie znajdował się piec typu hypokaustum. Jego relikty czytelne są do dziś w postaci wejścia zakończonego górą kamiennym łukiem oraz otworem kominowym czytelnym na ścianie południowej. Eksplorację wykopu przerwano w związku z zagrożeniem osunięcia kamieni z korony muru obwodowego szydła północnego.

Wykop 5 założono w odległości około 4,5 m od narożnika wewnętrznego skrzydeł północnego i zachodniego. Wykop o wymiarach 3 x 3,5 m krótszą ścianą przylegał do południowego lica skrzydła północnego zamku. Pod warstwą humusu o miąższości około 30 cm, zalegającą na całej powierzchni wykopu, odsłonięto warstwę gruzu ceglanego, zaprawy wapiennej i drobnych kamieni. Warstwa rozbiórkowa zalegała na całej powierzchni wykopu. Około 1 m poniżej współczesnego poziomu użytkowego w południowej części wykopu odsłonięto rozwleczone pozostałości fundamentu kamiennego. Niewielkie i średniej wielkości otoczaki łączone zaprawą wapienną zalegały w południowo-zachodniej części wykopu. Eksplorację wykopu przerwano na poziomie 103,00 m. n.p.m.

Wykop 6 eksplorowano po środku dziedzińca zamkowego w miejscu, w którym według planu Steinbrechta znajdowała się studnia zamkowa. Początkowo wytyczono wykop o wymiarach 4 x 2 m w odległości 6,7 m na północ od skrzydła południowego zamku. W trakcie eksploracji wykopu poszerzono go w kierunku zachodnim. W poszerzonej części wykopu odsłonięto fragment konstrukcji kamiennej ułożonej w półkole – mur o szerokości około 1 m wymurowano z średniej wielkości kamieni łączonych zaprawą wapienną lub układanych bez zaprawy. Korona muru zalegała na poziomie 103,60 m. n.p.m. W odległości około 1,8 m na wschód od muru odsłonięto fragment kamiennej konstrukcji opadającej w stronę wschodnią dziedzińca. Wzniesiono ją z małych otoczaków i większych kamieni. W profilu południowym zarejestrowano wyraźny zarys wkopu. Warstwa 1 – humus zalegał na całej powierzchni wykopu. Warstwa o miąższości około 10-40 cm została przecięta w zachodniej części wykopu przez wkop. Warstwa 2 – gruz ceglany przemieszany z zaprawą wapienną zalegał we wschodniej części wykopu. Warstwa 3 – szarobrunatna próchnica zmieszana z dużą ilością gruzu, zaprawy wapiennej, w części wschodniej wykopu przecięta przez wyraźny wkop. Wykop eksplorowano do poziomu 100,77 m. n.p.m. – ze względu na znaczną głębokość eksplorację przerwano.

Kolejne trzy wykopy (7, 8, 9) eksplorowane były na zewnątrz dziedzińca zamkowego. Wykop 7 założono przy zachodnim licu zachodniego skrzydła zamku. Wykop o wymiarach 3 x 3 m wytyczono w celu rozpoznania stratygrafii warstw przy skrzydle zachodnim zamku oraz odsłonięcia stopy fundamentu. W profilu wschodnim wykopu odsłonięto lico ławy fundamentu skrzydła zachodniego zamku. Fundament wykonany starannie z dużych kamieni układanych w poziomych warstwach. Szczeliny uszczelniano mniejszymi kamieniami łączonymi zaprawą wapienną do poziomu około 98,60 m. n.p.m. Niżej, na wysokości odsadzki kamienie łączone gliną. Stopa fundamentu zalegała na poziomie 97,28 m. n.p.m.

Wykop 8 zlokalizowany w odległości 5 m na wschód od ściany wschodniego skrzydła zamku. Wykop o wymiarach 3 x 4 m wytyczono w celu rozpoznania stratygrafii terenu rozciągającego się wokół wschodniego skrzydła zamku. Warstwa 1 – humus – o miąższości około 20 cm zalegała na całej powierzchni wykopu. Warstwa (2) gruzu ceglanego, zaprawy wapiennej o miąższości około 20 cm zalegała w stropie warstwy 3 – brązowej gliniastej ziemi o miąższości około 30 cm. W spągu warstwy 3 zarejestrowano koronę kamiennej konstrukcji ciągnącej się równolegle do wschodniego skrzydła zamku. Kamienna ława o szerokości około od 30 do 70 cm wymurowana była z niewielkich otoczaków. Rozrzucone drobne kamienie odsłonięto również w północnej części wykopu. Budowa tej konstrukcji związana jest z warstwą 5, zalegającą po wschodniej stronie konstrukcji, oraz 6 – szaro brunatną ziemią z fragmentami cegieł drobnych kamieni. Ślady pożaru – cienką warstwę spalenizny – zarejestrowano po zachodniej stronie wykopu (warstwa 11). Pod nią zalegały warstwy gliny (warstwy 8, 9). Nie osiągnięto calca.

Wykop 9 wytyczono na przedłużeniu wykopu 8, w odległości około 4,7 m na wschód od lica skrzydła wschodniego zamku. Wykop o wymiarach 4 x 3 m wytyczono w celu uchwycenia dalszej części konstrukcji odkrytej w wykopie 8. Pozostałości kamiennej konstrukcji zarejestrowano na poziomie 100.37 – 99.62 m. n.p.m.

Na podstawie sprawozdania z badań na papowskim zamku w 2005 roku autorstwa dr hab. M. Wiewióry.

Comments are closed.