Zamek krzyżacki w Papowie Biskupim: sezon 2006

Badania prowadzone w roku 2006 były kontynuacją prac archeologiczno-architektonicznych zamku rozpoczętych w 2005 roku, realizowanych w ramach grantu UMK  przez Zakład Archeologii Architektury IA UMK w Toruniu.

Celem badań w 2006 roku było rozpoznanie stratygrafii terenu na przedzamczu – na północ od północnej bramy, oraz po wschodniej stronie zamku, jak również szczegółów konstrukcyjnych ławy fundamentowej muru budynku skrzydła południowego, poziomu posadowienia stopy oraz określeniu relacji murów z układem stratygraficznym warstw kulturowych po południowej stronie wzgórza zamkowego. Kontynuowano również, rozpoczęte w 2005 roku, badania piwnicy pod budynkiem południowego skrzydła zamku.

Badania rozpoznawcze przedzamcza na północ od bramy wjazdowej zamku rozpoczęto w  dwóch sondażach (1 i 2) założonych w odległości odpowiednio 20 m i 33 m na północ od narożnika północno-zachodniego zamku.

Sondaż nr 1 o wymiarach 2 x 5 m założono dłuższym bokiem wzdłuż osi wschód-zachód, prostopadle do linii krawędzi skarpy wzgórza zamkowego opadającej w kierunku dawnej fosy otaczającej zamek i przedzamcze od strony zachodniej. Pod warstwą humusu zalegała warstwa ciemnobrunatnej ziemi zmieszanej z piaskiem i glina o miąższości około 0.50 m. Niżej zalegała szarobrązowa sypka ziemia z drobinami gruzu ceglanego, zaprawy, drobnych kamieni. W środkowej części sondażu, około 2 m poniżej poziomu gruntu, zalegała warstwa żółtej gliny. Pierwotny poziom krawędzi skarpy zarejestrowano na poziomie 96,40 – 94,78 m. n.p.m. W profilu północnym, na poziomie około 94,78 m. n.p.m., odkryto ślady spróchniałej drewnianej belki. Warstwę eksplorowano do poziomu 94,08 m. n.p.m.

Sondaż nr 2 założono w linii prostej na przedłużeniu wschodniej krawędzi północno-zachodniego narożnego ryzalitu północnego skrzydła zamku, wzdłuż krawędzi skarpy. Zarejestrowany w sondażu układ warstw świadczy o znacznych niwelacjach tej partii terenu. Pod warstwą humusu zalegały warstwa ciemnobrązowej gliny o miąższości  0,6 – 0,9 m. W warstwie II odkryto silnie zniszczoną (przepaloną) monetę – brakteat krzyżacki. W północnej części sondażu zarejestrowano zbitą warstwę żółtobrązowej gliny zalegającej na gruzie ceglanym – współczesny wkop przecinający warstwę II – z pomarańczową gliną i gruzem ceglanym i grudkami zaprawy. Niżej, na poziomie 96,20 – 96,10 m. n.p.m. zalegał strop warstwy szarobrązowej gliniastej ziemi. Eksplorację sondażu przerwano na poziomie 95,80 m. n.p.m.

Po południowej stronie zamku wytyczono dwie odkrywki (sondaż 3 i wykop 4), których celem było rozpoznanie stratygrafii terenu po południowej stronie zamku i techniki budowy muru południowego budowli.

Sondaż nr 3 o wymiarach 1,5 x 5 m eksplorowano w odległości około 9 m od lica muru budynku skrzydła południowego zamku. Wykop założono dłuższą osią prostopadle do krawędzi skarpy wyniesienia. Pod warstwą humusu całą powierzchnię odkrywki pokrywała warstwa nasypowa – brunatnej ziemi o miąższości dochodzącej do 0,8 m, przemieszanej z drobnym gruzem, zaprawą i drobnymi kamieniami. Niżej zalegała cienka warstwa żółtej gliny, która wypłyca się w kierunku północnym i zanika w odległości 0,6 m od profilu północnego sondażu. Pod nią odkryto warstwę brunatnej ziemi przemieszanej z gliną o miąższości około 0,2 – 0,5 m. Późnośredniowieczny poziom użytkowy zalegał na głębokości około 1,5 m od powierzchni gruntu – warstwa ciemnobrunatnej gliniastej ziemi o miąższości około 0,4 m z wtrętami brunatnej ziemi. W warstwie nie natrafiono jednak na materiał zabytkowy. Ze względu na znaczną głębokość i niewielkie wymiary eksplorację sondażu zakończono na poziomie 87,12 m. n.p.m. Wykonane w tej części wiercenia geologiczne pozwoliły wstępnie ustalić, że ta partia wyniesienia była poszerzona i podwyższona przed rozpoczęciem budowy zamku.

Najciekawsze wyniki badań uzyskano w wykopie 4 założonym przy licu  południowym muru budynku skrzydła południowego.

Wykop o wymiarach 4 x 2 m założono w celu rozpoznania szczegółów konstrukcyjnych, poziomu posadowienia stopy fundamentu i struktury muru ściany obwodowej oraz stratygrafii terenu tej części wzgórza zamkowego. Pod warstwą humusu zalegała szarobrunatna ziemia przemieszana z dużą ilością gruzu ceglanego, zaprawą wapienną, kamieniami i fragmentami dachówek. Warstwa – zapewne rozbiórkowa – o miąższości około 1 m zalegała na całej powierzchni odkrywki.

Odsłonięte lico muru ławy fundamentowej wykonane było z dużych głazów, mniejszych kamieni narzutowych i drobnych kamieni. Na głębokości 1,2 m od powierzchni gruntu, wymurowano drugą odsadzkę, licząc od poziomu stopy, o szerokości 0,2 m. Do tej wysokości mur  wiązany był zaprawą wapienną. Na wysokości odsadzki zalegał strop warstwy żółtej gliny z rdzawymi wtrętami o miąższości około 1,20 m. Od poziomu stropu tej warstwy i drugiej odsadzki do stopy ławy fundamentu kamienie łączono gliną, struktura tego odcinka ławy była podobna – wzniesiono ją z dużej i średniej wielkości kamieni. Pierwsza odsadzka znajdowała się 0,8 m niżej.

Na tej wysokości, przy licu ławy, zarejestrowano ślady wkopu, widocznego zwłaszcza w profilu zachodnim, o miąższości około 1 m. Początkowo wydawało się, że jest to negatyw wkopu fundamentowego. W stropie wkopu, na wysokości pierwszej odsadzki, zachowały się jednak negatywy po drewnianych palach, nachylone pod kątem w kierunku muru,  o średnicy około 0,10 m, wyraźnie czytelne w profilu zachodnim. Być może są to pozostałości po palach rusztowań z drugiej fazy wznoszenia południowego odcinka muru obwodowego zamku. Jednak w spągu warstwy żółtej gliny, zalegającej częściowo na powierzchni odsadzki, odkryto liczne, drobne fragmenty kości ludzkich. Były to zniszczone pozostałości szkieletów ludzkich: szczątki zalegały w środkowej i wschodniej części wykopu.

Wkop grobowy był  czytelny w profilu wschodnim. We wkopie zachowały się fragmenty żeber, fragment kości czaszki i kości długich. Kości miednicy, kości długie nóg, znajdowały się częściowo w profilu wschodnim wykopu. Analiza antropologiczna odkrytych szczątków kostnych wykazały, że były to fragmenty kilku osobników. Znaczna część odkrytych w grobie kości należała do mężczyzny w wieku maturus.

W trakcie eksploracji nie uzyskano materiału zabytkowego. Poniżej wkopu grobowego zalegała warstwa żółtej gliny z rdzawymi wtrętami – calec. Stopa fundamentu znajdowała się  około 3 m poniżej współczesnej powierzchni gruntu.

Wykop sondażowy nr 5 o wymiarach 3,5 x 1,5 m wytyczono w miejscu wcześniej wykonanych odwiertów, po południowej stronie zamku, na przedłużeniu wykopu 4, w odległości 18,9 m od południowego lica muru budynku skrzydła południowego zamku. Celem wykopu było rozpoznanie układu nawarstwień w tej części wyniesienia.

Pod cienką warstwą humusu, na całej powierzchni odkrywki, zalegała ciemnoszara warstwa nasypowa ziemi z drobnym gruzem ceglanymi i zaprawą. W centralnej części sondażu, zalegała warstwa gliny o średnicy około 1 m i miąższości około 0,35 m. Warstwa nasypowa o miąższości około 0,40 – 0,80 m opadała w kierunku południowym – skarpy wzgórza. Pod nią, zalegała warstwa ciemnoszarego piasku zmieszanego z gliną, z drobnymi fragmentami węgli drzewnych i cegieł.

Warstwa ta zalegała w zachodniej części wykopu. Wschodnią połowę wykopu, pod warstwa humusu, wypełniała warstwa sypkiego, jasnoszarego piasku gruzem ceglanym. Eksplorację sondażu przerwano na poziomie 87,14 m. n.p.m. W trakcie eksploracji odkryto fragmenty ceramiki wypalanej w atmosferze redukcyjnej, angobowanej, utleniającej i  szkliwionej.

Wykop nr 6 o wymiarach 3 x 2 m wytyczono przy południowym licu ściany budynku skrzydła południowego, w odległości około 2,5 m na wschód od wykopu nr 4. Głównym celem odkrywki była przede wszystkim weryfikacja informacji uzyskanych w wykopie nr 4, w którym odkryto fragmenty kości ludzkich. Pod warstwą humusu zalegała warstwa rozbiórkowa – szarobrunatna ziemia z dużą ilością gruzu ceglanego, zaprawą wapienną i rumowiskiem kamiennym o miąższości około 1 m. Niżej zalegała warstwa zbitej, brunatnej ziemi z wtrętami ciemnożółtej gliny, drobinami cegieł i zaprawy wapiennej, zalegająca na całej powierzchni wykopu. W północnej części wykopu, przy licu muru ławy fundamentu południowego muru obwodowego zamku, zarejestrowano wyraźnie rysującą się na powierzchni wykopu, warstwę brunatno szarej ziemi z wtrętami żółtej gliny, węgielków drzewnych, o miąższości 0,2 m, zalegającej  na kamiennej odsadzce. Związane z nią drobne kamienne otoczaki zarejestrowane w profilu południowym wykopu są prawdopodobnie pozostałością bruku, rozebranego  w trakcie przebudowy murów zamku. Pod brukiem i warstwą wyrównawczą stwierdzono warstwę szarobrunatnej ziemi, o miąższości około 0,2 m, z drobnymi węglami drzewnymi, zalegającą na całej powierzchni wykopu. Niżej zanotowano warstwę ciemnożółtej gliny z drobinami zaprawy wapiennej, fragmentami drobnych cegieł, która wyznacza najstarszy poziom budowlany zamku. Z uwagi na zbyt wąski wykop nie osiągnięto stopy fundamentu, którą odkryto w sąsiednim wykopie nr 4. Nie stwierdzono śladów świadczących o istnieniu w tej części wzgórza cmentarza. Odkryte lico ławy fundamentu południowego odcinka muru obwodowego zamku pod względem techniki budowy i szczegółów konstrukcyjnych nie różnił się od odcinka zarejestrowanego w wykopie nr 4.

Interesujące wyniki uzyskano w wykopie nr 7 założonym po wschodniej stronie zamku. Punktem odniesienia był wschodni koniec tzw. „przypory”, dobudowanej do południowo-wschodniego narożnika zamku. Celem wykopu było rozpoznanie układu nawarstwień w tej części wzgórza zamkowego. Odkrywka o wymiarach 4 x 2 m w trakcie eksploracji została poszerzona w kierunku północnym, zachodnim i wschodnim. W wykopie zanotowano ciekawy układ stratygraficzny z dwoma poziomami bruku wyznaczającymi dwa poziomy użytkowe.

Pod warstwą humusu zalegała zbita warstwa ciemnobrązowej ziemi z drobinami gruzu ceglanego i zaprawy. Na głębokości około 0,50 m od współczesnego poziomu gruntu odsłonięto pierwszy poziom bruku wykonanego z jednej warstwy średniej wielkości kamieni  i małych otoczaków łączonych gliną. Bruk zalegał na całej powierzchni wykopu. Pod kamieniami zalegała cienka podsypka z ciemnobrązowego piasku i gliny. Niżej zanotowano poziomy osadnicze związane z pracami budowlanymi (remontowymi) prowadzonymi w trakcie użytkowania zamku. Drugi poziom bruku wykonanego z drobnych otoczaków ułożonych na cienkiej podsypce z czarnej ziemi zmieszanej z zielonkawą gliną odsłonięto około 80 cm niżej. Eksplorację wykopu zakończono około 2.30 m poniżej współczesnego poziomu użytkowego, na którym zalegała warstwa ciemnobrązowej gliniastej ziemi bez śladów zaprawy i gruzu ceglanego – calec.

Kontynuowano również badania piwnicy budynku skrzydła południowego zamku, zlokalizowaną w 2005 roku. Wykop nr 3, o wymiarach 5 x 3 m, został poszerzony w trakcie badań w kierunku wschodnim i zachodnim. Pod warstwą humusu i gruzu ceglanego zmieszanego z dużą ilością zaprawy wapiennej, kafli, dachówek i ceramiki naczyniowej (warstwa zasypiskowo-rozbiórkowa wnętrza piwnicy) odsłonięto koronę zniszczonego i częściowo rozebranego muru ściany działowej o szerokości około 1 m. Mur wzniesiony z dużych kamieni łączonych zaprawą wapienną nie był przewiązany z murem obwodowym północnym i południowym skrzydła południowego zamku. Około 0,50 m poniżej korony muru ściany północnej skrzydła południowego odsłonięto odsadzkę kamienną o szerokości 0,25-0,30 m i wysokości około 0,25 m. Na tym poziomie, w licu północnym odsłoniętej ściany północnej i licu zachodnim ściany działowej zachowały się ślady zniszczonego ceglanego łuk sklepienia piwnicy, opartego na kamiennej odsadzce widocznej w licu północnej ściany budynku. Analiza odkrytego w wykopie lica zachodniego ściany działowej wykazała również, że około 2,5 m od poziomu korony tej ściany, w odległości 0,40 m na południe od lica ściany północnej piwnicy, zachował się ceglana podpora węgara otworu wejściowego.

Stan zachowania muru, grążący zawaleniem profilu wykopu, uniemożliwił dalszą eksplorację wykopu, którą zakończono na poziomie 3,20 m od współczesnego poziomu gruntu. Jednak na odsłoniętym częściowo licu zniszczonej ściany działowej piwnicy i lica ściany północnej zachował się dobrze czytelny ceglany łuki sklepienia piwnicy oraz ślady otworu wejścia łączącego pierwotnie dwa, wydzielone w ten sposób, pomieszczenia piwniczne.

W warstwie zasypowej wnętrza piwnicy odkryto znaczną ilość fragmentów ceramiki naczyniowej, kafli, dachówek i przedmiotów z metalu silnie skorodowanych.

Na podstawie: M. Wiewióra, Wstępne wyniki badań archeologiczno-architektonicznych na zamku w Papowie Biskupim w latach 2006-2008, Toruń 2009.

Comments are closed.