Zamek krzyżacki w Grudziądzu: sezon 2009

W 2009 roku na zlecenie Urzędu Miasta Grudziądza rozpoczęto szeroko zakrojone prace archeologiczne na obszarze Góry Zamkowej. Głównym celem badań było przede wszystkim odkrycie pozostałości zamku krzyżackiego oraz rozpoznanie charakteru osadnictwa i stratygrafii warstw na obszarze Góry Zamkowej.

W sondażach przecinających dziedziniec zamkowy z północy na południe oraz ze wschodu na zachód nie udało się zarejestrować jakichkolwiek śladów po murach skrzydła północnego zamku. Badania wykazały jednocześnie, że ta część wzgórza została zniwelowana, a pozostałości północnej kurtyny całkowicie rozebrane.

Prace polegające na odgruzowaniu pozostałości średniowiecznej i nowożytnej architektury murowanej prowadzono początkowo w części południowo-wschodniej i stopniowo obejmowały większy obszar, kierując się w stronę współczesnej drogi dojazdowej na zamek. Odsłonięto zachowane na poziomie przyziemia pozostałości piwnic południowego skrzydła zamku z fragmentami klatki schodowej łączącej piwnicę z dziedzińcem oraz wschodnią część murów szyi bramnej. Dalszą część skrzydła południowego odsłonięto po zachodniej stronie drogi. Odkryto wnętrze piwnic sklepionych krzyżowo, klatkę schodową oraz kamienny bruk. Są to prawdopodobnie pozostałości zachodniej partii południowego skrzydła zamku, która w 1338 roku, runęła w dół skarpy wiślanej. Po tym zdarzeniu likwidacji uległa południowa część pomieszczeń piwnic, po północnej stronie podwyższono poziom użytkowy, który wyłożono brukiem.

Poszukiwania reliktów architektury zamkowej prowadzono także po zachodniej i północnej stronie dziedzińca zamku. Dotychczasowe obserwacje potwierdziły tezę, sygnalizowaną już od lat 40-tych XX wieku, że tylko budynki południowego i północnego (północno-wschodniego) skrzydła zamku były podpiwniczone. W sondażach odkryto fragment krużganka dziedzińca zamku oraz relikty pomieszczeń, zachowane na poziomie fundamentu lub w formie negatywów po rozebranych murach, na głębokości około 3,5 m od współczesnej powierzchni terenu. Pozostałości tych budowli położone były częściowo na krawędzi skarpy wiślanej. Charakter nawarstwień stwierdzonych w tej części wzgórza wyraźnie wskazuje również na to, że po katastrofie budowlanej w końcu XIV wieku teren ten został częściowo zniwelowany. Zmianie uległ również charakter zabudowy – odsłonięte pozostałości skrzydła zachodniego posadowione są znacznie wyżej niż wcześniejsze, gotyckie mury. Od XIV wieku w tej części wzgórza, zwłaszcza od strony północno-zachodniej, znajdował się prawdopodobnie tylko mur kurtynowy, do którego dostawiono lekką zabudowę mieszkalną i gospodarczą.

Jednocześnie z odgruzowaniem pomieszczeń skrzydła południowego zamku prowadzono szerokopłaszczyznowe badania archeologiczne, których głównym celem było określenie charakteru nawarstwień i układu stratygraficznego  oraz zlokalizowanie nie znanej do tej pory pozostałości średniowiecznej i nowożytnej architektury zamkowej.

W trzech wykopach założonych wzdłuż domniemanego skrzydła wschodniego zamku potwierdzono hipotezę zakładającą, że w pierwotnym planie założenia nie istniało masywne skrzydło zamykające dziedziniec zamku od wschodniej strony. Masywny kamienno-ceglany mur tegoż skrzydła, przewiązany w narożniku południowo-wschodnim ze skrzydłem południowym, kończył się w odległości około 15 m na północny-wschód od narożnika. W tym miejscu istniał raczej ciąg zwartej zabudowy dostawionej do wschodniej i północnej kurtyny. Podczas tego etapu badań odsłonięto również fragmenty zabudowy zamku odkryte w latach 40-tych, m.in.  piwnicę położoną na północ od pozostałości skrzydła wschodniego zamku oraz tzw. Bramę Wodną, która okazała się stosunkowo dobrze zachowanymi pozostałościami kanału ściekowego. Zarówno piwnicę jak i kanał ściekowy wzniesiono w technice nawiązującej do wzorców budowlanych stosowanych w okresie gotyckim (wątek wedyjski i gotycki). Można je wstępnie datować na okres, w którym formowała się najstarsza zabudowa zamku. Badania prowadzone w tej części wzgórza ujawniły również pozostałości reliktów architektury związanych z późnośredniowiecznym i nowożytnym okresem użytkowania zamku. Odsłonięto fundamenty murów zabudowań o charakterze gospodarczym: podstawę pieca i ceglaną posadzkę pomieszczeń budynku przylegającego do wschodniej kurtyny zamku. Na podstawie fragmentów naczyń ceramicznych odkrytych w kontekście reliktów pieca i budynku ustalono wstępnie, że jest to zabudowa funkcjonująca w tym miejscu od późnego średniowiecza do czasów nowożytnych. W warstwach zalegających bezpośrednio na ceglanej posadce znaleziono ułamki naczyń datowanych na późne średniowiecze i początek okresu nowożytnego, można więc przyjąć, że budowa pieca nastąpiła około XV-XVI w.

Ostatni etap badań archeologicznych polegał na rozpoznaniu stratygrafii warstw kulturowych i ich synchronizacji z odkrytymi fragmentami murów zamku, wyznaczeniu kolejnych etapów prac budowlanych i faz rozbudowy zamku oraz rozpoznaniu sposobów posadowienia i budowy murów zamku na podstawie zastosowanych materiałów budowlanych w poszczególnych partiach budowli.

W wykopie sąsiadującym z pozostałościami budynku gospodarczego z piecem natrafiono po raz pierwszy na warstwy związane z osadnictwem bezpośrednio poprzedzającym budowę zamku przez Krzyżaków. Odkryto m.in. liczne fragmenty naczyń glinianych datowanych od końca VII do początków XIII stulecia, kości zwierzęce oraz inne ślady związane z funkcjonującą tu osadą, w tym również relikty zabudowy z paleniskami. Analogiczne wyniki badań uzyskano w południowej części wzgórza zamkowego, m.in. w narożniku południowo-wschodnim zamku i po środku pomieszczeń piwnic skrzydła południowego, gdzie natrafiono na dobrze zachowane fragmenty chaty z paleniskiem datowane na połowę XI wieku. Potwierdziły się więc hipotezy o intensywnym osadnictwie datowanym na okres wczesnośredniowieczny związanym, być może, z funkcjonującą w tym miejscu osadą grodową. Nie zachowały się jednak żadne ślady wałów drewniano-ziemnych, które jeśli istniały zostały zapewne całkowicie zniszczone podczas prac przygotowawczych i budowy masywnych murów zamku.

W trakcie badań prowadzonych na południe od południowego skrzydła zamku zarejestrowano również ślady wcześniejszego osadnictwa z okresu halsztackiego, związane z kulturą łużycką. Odkryto je w narożniku południowo-wschodnim, na terenie parchamu – pomiędzy południowym murem zamku, a drugą linią muru, na szczycie południowej skarpy wzgórza zamkowego, a także w dwóch wykopach założonych w północnej części wzgórza – na północ od piwnicy skrzydła wschodniego i w pobliżu kanału ściekowego. W warstwach kulturowych odkryto kilkaset fragmentów naczyń ceramicznych datowanych wstępnie na schyłek epoki brązu i wczesną epokę żelaza, kości zwierzęce oraz fragment ludzkiej czaszki umieszczony w naczyniu.

Obserwacje dotyczyły również rozpoznania i synchronizacji warstw kulturowych i murów fundamentów wieży Klimek. W tym celu założono dwa wykopy które usytuowano po wschodniej i zachodniej stronie budowli. Fundamenty wieży posadowiono około 2,5 m poniżej współczesnej powierzchni ziemi, w nieprzekształconej antropogenicznie warstwie piasku. Płytko zalegające pod współczesnym poziomem użytkowym warstwy piasków i glin polodowcowych potwierdzają obserwacje dokonane w trakcie eksploracji innych wykopów w pobliżu wieży. Wynika z nich, że na tym obszarze – w północnej części Góry Zamkowej – w ostatnich 200 latach miały miejsce intensywne prace porządkowe i niwelacje terenu, które doprowadziły do zniszczenia pierwotnego układu stratygraficznego. Ślady osadnictwa halsztackiego i wczesnośredniowiecznego zarejestrowano po zachodniej stronie wieży. Nie udało się jednak dokonać synchronizacji warstw i poziomów posadowienia murów budowli.

Dotychczasowe ustalenia potwierdziły, że zamek grudziądzki powstał w miejscu wczesnośredniowiecznej osady. Zarejestrowane poziomy osadnicze poprzedzające przybycie Krzyżaków datowane są od okresu halsztackiego do połowy XIII wieku. Warstwy kulturowe związane z osadnictwem kultury łużyckiej rozpoznano w kilku miejscach Góry Zamkowej – zwłaszcza przy południowo-wschodnim narożniku zamku oraz po północnej i zachodniej stronie wieży Klimek. Dobrze czytelne warstwy związane z osadnictwem wczesnośredniowiecznym stwierdzono pod wschodnim i południowym skrzydłem zamku. Miąższość warstw i zawartość kulturowa świadczą o intensywnych procesach osadniczych od końca VII do połowy XIII wieku. Mimo, że nie znaleziono bezpośrednich dowodów świadczących o funkcjonowaniu w tym miejscu osady grodowej, teza ta wydaje się dziś bardzo prawdopodobna.

Odsłonięta podczas badań archeologiczno-architektonicznych zabudowa zamku jest zachowana fragmentarycznie. Praktycznie nie istnieją żadne ślady murów kurtyn północnej i zachodniej, które zostały całkowicie rozebrane, a teren w tym miejscu wielokrotnie zniwelowany w XIX i XX stuleciu. Odkryte pozostałości piwnic skrzydła południowego zamku  oraz fragmentarycznie zachowany kanał i relikty zabudowań skrzydła wschodniego z podstawą pieca są jedynymi reliktami krzyżackiej warowni wzniesionej na wczesnośredniowiecznej osadzie.

Na podstawie sprawozdania z badań na grudziądzkim zamku autorstwa dr hab. M. Wiewióry.

Comments are closed.