Zamek biskupi w Wąbrzeźnie: sezon 2011

Badania prowadzone w 2011 roku miały charakter sondażowy. Ze względu na ograniczony zakres zdecydowano, że prace badawcze skoncentrowane zostaną na rozpoznaniu obu przedzamczy. Tylko w niewielkim stopniu prowadzono badania na terenie, na którym stał zamek główny. Ogółem założono i eksplorowano 10 sondaży o wymiarach 1 x 5, 1 x 7 i 1 x 3.5 m, wykonano również serię wierceń.

Prace badawcze realizowano w dwóch etapach. W etapie pierwszym zaplanowano rozpoznanie zabudowy w rejonie bramy wjazdowej, we wschodniej części zamku górnego, po obu stronach fosy. W tym celu założono dwa wykopy sondażowe nr 10 i 11.  Sondaż nr 10, o wymiarach 1 x 7 m usytuowano prostopadle do domniemanego przebiegu szyi bramnej. Wytyczono go w oparciu o czytelny na powierzchni relikt muru, który znalazł się w północnej części wykopu. Wykop nr 11 o tych samych wymiarach założono po przeciwnej stronie fosy, na jej wschodniej krawędzi – na domniemanym przyczółku mostu. Również w tym przypadku kierowano się widocznym na powierzchni fragmentem konstrukcji – w tym przypadku brukiem.

Najciekawsze wyniki uzyskano w wykopie sondażowym nr 10. Po zdjęciu 3 warstwy mechanicznej na całej powierzchni zarejestrowano koronę ceglanego muru. W celu odsłonięcia większej części odsłoniętego muru wykop poszerzono w kierunku południowym o 2 m i północnym o 1 m oraz dodatkowo w kierunku zachodnim dodatkowym sondażem o wymiarach 3 x 2.4 m.  Po poszerzeniu i doczyszczeniu lica wschodniego muru okazało się, że jest to dobrze zachowany fragment muru parchamu zamku będący jednocześnie licem zachodniej skarpy fosy zamkowej, na całej jej wysokości.

W wykopie nr 11 po zdjęciu wierzchniej warstwy ziemi w jego środkowej części odsłonięto pozostałości bruku. W części południowej zarejestrowano żółtą glinę – calec.  Sondaż poszerzono (1 x 1.5 m) w środkowej części w celu odsłonięcia większej powierzchni bruku. Eksploracja poszerzenia nie wykazała jednak dalszych pozostałości tej konstrukcji. Glina – calec – płytko zalegała również w północnej części eksplorowanego sondażu. W poszerzeniu sondażu – w kierunku fosy – stwierdzono natomiast wyraźnie zarysowującą się warstwę gruzu i drobnych luźnych kamieni. W wykopie nie znaleziono wyraźnych śladów wskazujących na obecność muru licującego wschodnią krawędź fosy zamkowej.

Kolejnym elementem prac zmierzających do rozpoznania tego fragmentu  zabudowy zamkowej – umocnienia fosy zamkowej i ustalenia lokalizacji przyczółku mostu było wytyczenie dwóch wykopów sondażowych – nr 14 i 15 – przecinających fosę na całej długości. Oba sondaże wytyczono prostopadle do sondaży nr 10 i 11 – i usytuowano na jednej osi. Wykop sondażowy nr 14 założono w odległości 2.4 m od krawędzi południowej sondażu nr 10. Sondaż o wymiarach 1 x 5 m założono przede wszystkim w celu odsłonięcia lica i ławy fundamentowej parchamu zlokalizowanego w sondazu nr 10. Sondaż nr 15 o tych samych wymiarach założono w celu rozpoznania stratygrafii terenu dawnej fosy zamkowej. W sondażu nr 14 – w części wschodniej i środkowej – zarejestrowano gruba warstwę rozbiórkową z duża ilością cegieł, dachówek i ceramiki, naczyniowej i kafli, datowanej w szerokich ramach od XIV do XVIII wieku. We wschodniej części sondażu zarejestrowano warstwę próchnicy z ceramiką naczyniową datowaną wstępnie na okres budowy zamku (XIV w.). Sondaż poszerzono o 1 m w kierunku południowym. W zachodniej części sondażu odsłonięto lico muru parchamu. W sondażu nr 14 po zdjęciu humusu eksplorowano warstwę ciemnej próchnicy zmieszanej z gruzem porozbiórkowym. W warstwie odkryto znaczne ilości ceramiki naczyniowej, kości zwierzęcych, kafli datowanych wstępnie na XVI-XVII w. W sondażu 15 pod warstwą żółtej gliny, którą zaobserwowano już po zdjęciu wierzchniej warstwy współczesnej (humus), zalegała warstwa kulturowa – szara glina – oddzielona od poprzedniej wyraźnie zarysowującą się warstewką zaprawy – jest to być może pierwotny poziom budowlany z XIV wieku, przed niwelacją tego terenu w okresie budowy obiektu. Poniżej warstwy niwelacyjnej zarejestrowano fragmenty ceramiki pradziejowej. Środkową cześć fosy zamkowej rozpoznano sondażem nr 18, który założono na przedłużeniu sondażu 14 i 15, w odległości 1 m na zachód od sondażu nr 15. Celem sondażu było rozpoznanie głębokości fosy, charakteru nawarstwień i ewentualnych reliktów mostu.

Równocześnie prowadzono etap drugi w którym zaplanowano rozpoznanie przedzamcza rozciągającego się na wyraźnie wyodrębnionym z otoczenia plateau, na wschód od zamku górnego. Do tej pory nie były tam  prowadzone prace ziemne, które wyjaśniłyby charakter zabudowy  tej części obiektu. Rozpoznanie rozpoczęto w wschodniej części dawnego przedzamcza, w miejscu w którym znajdował się prawdopodobnie budynek, o czym świadczył widoczny na powierzchni negatyw powstały po rozbiórce muru oraz stare, XVIII-wieczne, mapy miasta na których zaznaczano go w tym właśnie miejscu. Wykop nr 12 o wymiarach 1 x 7 m obejmował części negatywu ściany nośnej budynku oraz fragment jego wnętrza.

Po zdjęciu humusu zaobserwowano szczególnie wysoką koncentrację warstw gruzu ceglanego – zwłaszcza dachówek (mnich-mniszka) w południowej i północnej części wykopu, znacznie mniej natomiast w miejscu domniemanego negatywu porozbiórkowego muru nośnego budynku. Stosunkowo płytko od powierzchni zarejestrowano żółtą glinę – calec w północnej części wykopu. Na pozostałej powierzchni warstwa gruzowiskowa – porozbiórkowa – osiągała miąższość około 0,5 m. W obu profilach i w południowej części sondażu wyraźnie zarysował sie natomiast negatyw wkopu po rozebranym murze budynku. Na całej powierzchni wykopu stwierdzono również fragmenty szkła okiennego.

Na przedłużeniu wykopu sondażowego nr 12 w kierunku południowym, w odległości 16 m od niego wytyczono wykop sondażowy nr 13, którego zachodnia dłuższa oś przesunięta była w stosunku do sondażu nr 12 o 1 m na wschód. Sondaż o wymiarach 1 x 7 m założono w celu rozpoznania stratygrafii przedzamcza. Pod wierzchnią warstwą humusu zarejestrowano próchnicę z dużą ilością szczątków organicznych i ceramiki naczyniowej.

Kontynuacją tego rozpoznania był kolejny sondaż – nr 16 – wytyczony na tej samej osi, lekko przesunięty o 4 m w kierunku wschodnim ze względu na drzewa. Sondaż o wymiarach 1 x 7 założono w odległości 27,6 m na południe od sondażu nr 13. Wykop założono w celu rozpoznania południowego zasięgu przedzamcza i stratygrafii terenu. Pod warstwą humusu stwierdzono warstwę próchnicy z dużą ilość szczątków organicznych (korzenie drzew) i znaczne ilości  ceramiki datowanej na okres późnośredniowieczny i nowożytny oraz materiały budowlane (w tym dachówki – holenderki). Niżej stwierdzono  gruz ceglany i luźne kamienie – resztki ławy fundamentowej rozebranego muru przedzamcza.

Kolejny sondaż (17) o wymiarach 1 x 5 m założono na północ od sondażu nr 16, również na krawędzi wyniesienia na którym rozłożone było przedzamcze. Celem wykopu było rozpoznanie stratygrafii oraz próba lokalizacji południowego muru przedzamcza, którego reliktów nie stwierdzono w sondażu 16.  Pod humusem zalegała warstwa gruzu ceglanego, dachówkowego – m.in. nowożytne dachówki – holenderki, oraz ceramika późnośredniowieczna i nowożytna. W południowej części sondażu zlokalizowano wkop fundamentowy muru przedzamcza – w negatywie stwierdzono gruz ceglany, zlepieńce zaprawy wapiennej – resztki fundamentowej wylewki, a w północnej części luźne kamienie.

W obu sondażach w gruzowisku znaleziono liczne fragmenty cegieł, w tym również całe niemal całe okazy – o średnich wymiarach 14 x 8.5 cm x ?.

Na przedzamczu wykonano również serię wierceń wzdłuż osi północ-południe oraz  wschód-zachód w oparciu o sondaże 12-13 oraz 14-15 – przecinające fosę zamkową. W ten sposób uzyskano przekrój wzdłużny i poprzeczny przez przedzamcze. W jednym z odwiertów udało sie również zlokalizować fragment budowli na głębokości 40-50 cm od powierzchni ziemi. W celu rozpoznania tej konstrukcji założono niewielki sondaż o wymiarach 1 x 1 m. Po zdjęciu humusu odsłonięto starannie przygotowany bruk kamienny. W związku z tym sondaż poszerzono do wymiarów 1 x 3.5 m (sondaż nr 19). Nie wiadomo jednak czy jest to fragment dawnej drogi brukowanej, prowadzącej przez przedzamcze, w kierunku zamku górnego czy bliżej niezidentyfikowana budowla nowożytna.

W tym sezonie badania na zamku górnym nie były kontynuowane, jednak podczas oględzin zabezpieczeń murów odsłoniętych w 2010 r., natrafiono na wymyty deszczem fragment pieca. Relikty korony murów oraz fragmentu komory stwierdzono we wschodniej części skrzydła północnego. Konstrukcja wykonana z cegieł palcówek, z wyraźnymi śladami działania ognia zostały zadokumentowane i namierzone. Po zakończeniu prac dokumentacyjnych pozostałości te zostały zasypane. Ich obecność jeszcze raz potwierdza obserwacje z sezony 2010, że na obszarze na którym znajdowała sie zabudowa zamku górnego z pewnością zachowały się jeszcze pozostałości zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, które powinny zostać przebadane i zadokumentowane.

Ostatnim elementem tegorocznych badań było wykonanie serii wierceń na terenie tzw. drugiego przedzamcza rozciągającego sie na północ od przedzamcza pierwszego, w pobliżu dzisiejszego amfiteatru. Wiercenia miały odpowiedzieć na podstawowe pytanie o charakter osadnictwa na tym obszarze. Do tej pory bowiem ten obszar nie został przebadany. Wiercenia wykazały, ze teren ten został całkowicie zdeniwelowany w okresie budowy wspomnianego amfiteatru – we wszystkich odwiertach, pod warstwą humusu zalegały warstwy przemieszane, nasypowe zalęgające pod warstwą naturalna – calcem. W żadnym odwiercie nie stwierdzono nawarstwień kulturowych świadczących o osadnictwie w okresie średniowiecznym i nowożytnym, które zostały prawdopodobnie zniszczone w okresie wspomnianych prac budowlanych.

Na podstawie: M. Wiewióra (red.), Opracowanie wyników badań archeologiczno-architektonicznych na zamku biskupim w Wąbrzeźnie w 2011 roku, Toruń 2012.

Comments are closed.