Informacje

Zamki wzniesione przez Zakon Krzyżacki na ziemi chełmińskiej w krótkim czasie, prawdopodobnie pomiędzy II połową XIII, a połową XIV stulecia, stały się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu. Zamki te pełniły różną funkcję i rolę. Realizowały cele polityczne, militarne, gospodarcze i propagandowe. Stały się widomym świadectwem dobrze zorganizowanego państwa.

Od wielu lat podejmowane są próby całościowego spojrzenia na tą problematykę. Jednak historycy, historycy sztuki, historycy architektury, archeolodzy zwracali uwagę na niedostateczny stan badań, które mimo iż realizowane od blisko 200 lat, prowadzone były w różnych okresach, przez doświadczonych badaczy, ale często również przez zupełnie do tego nieprzygotowanych urzędników, rekonstruktorów, amatorów bądź nawet hobbystów, którzy bardziej wyobrażali sobie, jak powinny one wyglądać, niż jak w rzeczywistości wyglądały. Stan naszej wiedzy w związku z tym jest nierównomierny. Mimo znacznego zaangażowania badawczego, zwłaszcza w ostatnich 30 latach, w dalszym ciągu szereg istotnych dla zrozumienia tego fenomenu kwestii, często o fundamentalnym znaczeniu, nie jest dostatecznie udokumentowanych, czy rozpoznanych. Dotyczy to szczególnie takich problemów jak zagadnienia dotyczące chronologii kolejnych etapów prac budowlanych, topografii i układu przestrzennego zamków, funkcji poszczególnych elementów zabudowy oraz rozpoznania śladów osadnictwa przedkrzyżackiego poprzedzającego prace budowlane. Zresztą sam sposób wznoszenia zamków w Prusach, a co za tym idzie – także i w ziemi chełmińskiej w średniowieczu, mimo podejmowanych przez kilku uczonych prób jego rozpoznania, wymaga korekt i weryfikacji. Zwłaszcza w kontekście badań z ostatnich lat na temat chronologii, topografii i układu przestrzennego zamków krzyżackich w Prusach na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, które w paru istotnych aspektach przynoszą interesujący nowy materiał porównawczy. Istotnym problemem są też kwestie dotyczące wzajemnych relacji pomiędzy efektem aktywności budowlanej, a środowiskiem przyrodniczym w skali lokalnej i ponadregionalnej. Niektóre z tych problemów stały się ostatnio elementem rozważań i poszukiwań. Inne, zwłaszcza problematyka związana z chronologią i charakterem układów przestrzennych, w dalszym ciagu czekają na wyjaśnienie.

Celem badań podjętych w 2005 r. przez Zakład Archeologii Architektury IA UMK w Toruniu jest próba odpowiedzi na podstawowe pytania związane z początkami krzyżackiej murowanej architektury obronnej na ziemi chełmińskiej – a więc szczegółów budowy, topografii, układu przestrzennego zamków, a zwłaszcza na tak zasadnicze pytania jak: w jakim okresie należy umieszczać początki aktywności budowlanej?; czy już w latach 50 XIII stulecia, czy też – jak na to wskazują ostatnie studia historyczne – dopiero w ostatnich 30 latach XIII lub w początkach kolejnego wieku?; czy obiekty te powstawały według dotychczas przyjmowanego modelu: od układów drewnianych, potem murowanych – nieregularnych do form regularnych (czworobocznych) charakterystycznych dla tzw. zamków konwentualnych?; jaka jest w związku z tym geneza i forma najstarszych zamków krzyżackich i czy wznoszono je według przygotowywanych wcześniej planów lub modeli (co ostatnio w nauce zdaje się być kwestionowane). I w końcu czy zamki krzyżackie wznoszono – jak sugerują niektóre przekazy źródłowe – na wcześniejszych osadach obronnych (pruskich, słowiańskich, jak np, w Grudziądzu), czy też – o czym z kolei świadczą wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych już na części z tych obiektów – zamki powstawały w miejscach do tej pory niezasiedlonych.

Badania realizowane są przez Zakład Archeologii Architektury UMK w Toruniu przy współpracy wielu instytucji i urzędów: Urząd Miasta Kowalewo Pomorskie, Urząd Miasta Wąbrzeźno, Urząd Miasta Radzyń Chełmiński, Urząd Gminy Papowo Biskupie, Urząd Miasta Grudziądz.

Badania finansowane są zarówno ze środków Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, jak i wspomnianych instytucji, dzięki którym w ogóle możliwe były badania archeologiczne.

W badaniach tych uczestniczyło kilkuset studentów i doktorantów UMK w Toruniu. Przez ostatnich 8 lat co roku, przez miesiąc w trakcie ćwiczeń terenowych studenci mieli okazję zapoznać się z historią skomplikowanych relacji państwa zakonu krzyżackiego z królestwem polskim, historią zamków, które zachowały się do naszych czasów jako czytelne na powierzchni ruiny bądź niewidoczne dziś, znane tylko z przekazów historycznych „fantomy” czekające na odkrycie i opisanie.

Comments are closed.