Zamek krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim

Prace archeologiczne na dziedzińcu radzyńskiego zamku w 2008 roku; fot.: M. Wiewióra

Sprawozdanie z badań – 2008 rok | Galeria z badań – 2008 rok
Sprawozdanie z badań – 2009 rok | Galeria z badań – 2009 rok

Prace archeologiczne na terenie zamku głównego w Radzyniu Chełmińskim zostały rozpoczęte przez Zakład Archeologii Architektury IA UMK w Toruniu w 2008 roku. Badania prowadzono w obrębie zachodniego skrzydła zamku, w którym znajdowały się pomieszczenia mieszkalne komtura. W 2009 roku kontynuowano badania dziedzińca oraz parchamu – terenu położonego pomiędzy zachodnim murem obwodowym i murem gdaniska.

Zamek krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim położony jest na wzniesieniu leżącym w kotlinie, którą od strony wschodniej zamyka częściowo już dziś zarośnięte jezioro. Niegdyś jego wody dochodziły do obwarowań zamkowych oraz miejskich. Na zachód zaś znajdowały się tereny podmokłe, z kolei obszary od południa i północy, położone nieco wyżej, stanowiły dogodne przejście do obszarów ziemi chełmińskiej.

Budowę zamku rozpoczęto prawdopodobnie przed rokiem 1276, jednak wznoszenie zostało zastopowane w trakcie II powstania pruskiego. Ukończenie datuję się przed rokiem 1329, kiedy to odbył się w Radzyniu wielki zjazd duchowieństwa i rycerstwa ziemi chełmińskiej z wielkim mistrzem Wernerem von Orselnem na czele. Przez cały wiek XIV zamek radzyński był jednym z najważniejszych i najzasobniejszych obiektów tego rodzaju w Państwie Krzyżackim. Po bitwie grunwaldzkiej, we wrześniu 1410 roku, Radzyń został zdobyty przez Władysława Jagiełłę. Następnie Krzyżacy próbowali odbić zamek, jednak bezskutecznie. Rok później na mocy I pokoju toruńskiego radzyńska warownia wróciła w ręce Zakonu. Na początku wojny trzynastoletniej, w 1454 roku, zamek został zdobyty przez wojska Związku Pruskiego, a następnie przekazano go Polakom. Dwa lata po tym zdarzeniu Krzyżacy podjęli próbę odzyskania go. W trakcie walk spłonął zamek główny, a walki skoncentrowały się w obrębie przedzamcza południowego, gdzie obrońcy wytrzymali kilkutygodniowe oblężenie. Również kontrofensywa zakonu z 1461 roku nie przyniosła skutku. Po podpisaniu II pokoju toruńskiego zamek przeszedł w ręce polskie i stał się siedzibą starostwa. W tym czasie warownia została częściowo wyremontowana. Świadczy o tym list wojewody chełmińskiego Mikołaja Dąbrowskiego z 1481 roku, w którym wspomina o prowadzonych na zamku pracach budowlanych, jednak nie podaje ich zakresu. Prace modernizacyjne kontynuowane były przez cały XVI wiek. Zamek uległ znacznemu zniszczeniu w trakcie pierwszego najazdu szwedzkiego.  Lustracja obiektu z 1664 roku informuje o tym, że w ruinie znajdowały się wówczas skrzydła zamku głównego i brama wjazdowa na przedzamcze. Z przełomu XVII i XVIII wieku pochodzi plan warowni z którego wynika, że skrzydło północne znajdowało się w stanie kompletnej ruiny, określanej jako „zasypane pomieszczenia”, natomiast skrzydło zachodnie nie istniało. W raporcie z lustracji przeprowadzonej w 1765 roku dowiadujemy się, że w dalszym ciągu użytkowana była tylko kaplica zamkowa. Inne pomieszczenia zamku nie posiadały już dachów i sklepień. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku zamek zaczął być stopniowo rozbierany przez władze pruskie. Z pozyskanego materiału budowlanego wzniesiono w Radzyniu wiele domów. W roku 1837 na skutek protestów przerwano rozbiórkę, a w dwa lata później rozpoczęto pierwsze prace zabezpieczające. Ruiny były poddawane dalszym zabiegom konserwatorskim w ciągu XIX i XX wieku (m.in. odgruzowanie terenu zamku, zabezpieczenie sklepień w piwnicach, zadaszenie kaplicy, następnie w latach 60-tych XX wieku budowa żelbetowego przekrycia kaplicy).

Cały zespół zamkowy składał się z trzech elementów. Pierwszym z nich był zamek główny, który był siedzibą komtura. Kolejnymi były dwa przedzamcza usytuowane od południa i od wschodu.

Zamek główny wzniesiono na planie czworoboku o wymiarach 49,4 x 49,6 m, otoczony on był fosą oraz parchamem. Fundamenty i częściowo mury piwnic zbudowano z kamienia narzutowego. Tylko niewielkie fragmenty uzupełniono cegłami. Pozostałą część murów, powyżej poziomu piwnic, wzniesiono z cegieł. Elewacja zewnętrzna wykazywała wysoki poziom zdobnictwa. Głównym elementem dekoracyjnym był motyw przecinających się pasów zendrówek, które tworzyły figury w kształcie rombów. Budynek konwentu w narożnikach flankowały cztery kwadratowe wieże o wymiarach 5,20 x 5,30 m, wysunięte przed lico muru. W północno-zachodnim narożniku dziedzińca wznosiła się ośmioboczna masywna wieża  o średnicy około 12 m. W południowym skrzydle zamku głównego znajdowała się jedyna brama prowadząca na dziedziniec zamku. Zamek główny składał się z czterech kondygnacji: piwnic, parteru, piętra I i II.

Najbardziej reprezentatywną częścią radzyńskiej warowni było skrzydło południowe. Mieścił się w nim m.in. refektarz oraz kaplica. W skrzydle wschodnim znajdował się zaś kapitularz i dormitorium. W skrzydle północnym urządzono infirmerię, natomiast w zachodnim mieszkanie komtura. Od strony zachodniej znajdował się dansker wsparty na jednym łuku.

Do naszych czasów zachowały się partie murów przedzamcza od strony zachodniej i południowej – ich obecna wysokość sięga do około 3 m. Z zamku głównego najlepiej przetrwało skrzydło południowe. Istnieją także zewnętrzne mury pozostałych skrzydeł, zachowane w dolnych partiach oraz fundamenty ośmiobocznej wieży na dziedzińcu.

Comments are closed.