Zamek krzyżacki w Papowie Biskupim

Widok na zamek główny w Papowie Biskupim – 2012 rok; fot.: B. Wasik

Sprawozdanie z badań – 2005 rok | Galeria z badań – 2005 rok
Sprawozdanie z badań – 2006 rok | Galeria z badań – 2006 rok
Sprawozdanie z badań – 2007 rok | Galeria z badań – 2007 rok
Sprawozdanie z badań – 2008 rok | Galeria z badań – 2008 rok
Sprawozdanie z badań – 2012 rok | Galeria z badań – 2012 rok

Badania archeologiczno-architektoniczne prowadzone przez Zakład Archeologii Architektury IA UMK w Toruniu były pierwszymi systematycznymi wykopaliskami na terenie zamku krzyżackiego w Papowie Biskupim. Rozpoczęto je w 2005 roku i kontynuowano przez trzy kolejne sezony. Po 2008 roku nastąpiła przerwa w badaniach papowskiej warowni. Prace zostały jednak wznowione cztery lata później, w 2012 roku.

Papowo Biskupie leży w zachodniej części ziemi chełmińskiej, około 35 km na północ od Torunia. Zamek położony jest w centrum miejscowości, około 250 m na północny wschód od kościoła, przy drodze prowadzącej z Chełmży do Stolna. W czasach historycznych drogą u podnóża zamku biegł ważny szlak komunikacyjno-handlowy łączący Toruń z Chełmnem, a dalej z Grudziądzem, Dzierzgoniem i Malborkiem, głównymi ośrodkami państwa Zakonu Krzyżackiego. Kilka kilometrów na północ jak i wschód od Papowa Biskupiego biegł najważniejszy, tranzytowy szlak handlowy tak zwany „trakt gdański”.

Zamek główny wraz z przedzamczem zajmuje kilkumetrowej wysokości wzniesienie znajdujące się między Jeziorem Papowskim po zachodniej stronie, a zanikającym współcześnie, znacznie mniejszym, jeziorem położonym na wschód od zamku. Wyniesienie, na którym wzniesiono zamek otoczone było fosą zamkową, której pozostałością jest jar znajdujący się po południowej i zachodniej stronie.

W momencie rozpoczęcia badań na zamku głównym zachowały się ściany obwodowe skrzydeł: północnego, częściowo wschodniego, zachodniego oraz na poziomie piwnic południowego oraz fragmenty muru przedbramia.

Rys Historyczny

Przypuszcza się dziś, że budowa zamku wysokiego prowadzona była pomiędzy 1290 a 1300 rokiem. Nie wykluczone jednak, że jej rozpoczęcie nastąpiło już w latach 70-tych XIII stulecia, a zakończenie nawet w pierwszej ćwierci XIV wieku.

Komturia papowska powstała zapewne w drugiej fazie tworzenia się komturii na ziemi chełmińskiej – około 1277/1278 roku. Nie wiadomo jednak jak długo trwała budowa obiektu. Można przyjąć, że została ukończona najwcześniej na przełomie XIII i XIV wieku, a być może nawet w pierwszej ćwierci XIV wieku. W XIV wieku Papowo odgrywało ważną rolę administracyjną i gospodarczą w strukturach państwa zakonnego. Jeszcze na początku XV wieku na zamku prowadzono prace budowlane. W 1405 roku  przybył do Papowa Jorge Beschiden, słynny budowniczy sklepień,  a w 1407 roku nieznany z imienia cieśla  wraz ze swoim sprzętem. Nie znamy jednak zarówno charakteru ani zakresu robót prowadzonych w tym okresie.

Podczas wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411, załoga papowska brała w niej aktywny udział, m.in. komtur Papowa, Wilhelm von Rosenberg, poległ w bitwie pod Grunwaldem. Mimo, że zamek  szybko zajęły wojska polskie, po wycofaniu się króla Władysława Jagiełły z okolic Malborka, Krzyżacy  ponownie zasiedlili zamek już pod koniec 1410 roku.

Z tego okresu pochodzą pierwsze informacje na temat uszkodzeń murów zamku. W 1411 roku, kiedy rycerz Janusz Brzozogłowy najechał Papowo, uszkodzone zostało przedzamcze. Zamek ulegał powolnej destrukcji w latach 30 i 40-tych XVI wieku. Informacje zawarte w wizytacjach z lat 40-tych tego stulecia wskazują, że skrzydło północne zamku było w tym czasie zniszczone, dach nad skrzydłem zachodnim uszkodzony, a budynki znajdujące się na przedzamczu wymagały remontu.

Znaczne zniszczenia zamku spowodowała wojna z 1454 roku. Nowym panem zamku został wówczas rycerz Janko z Targowiska. Papowo było pierwszym zamkiem zajętym przez Polaków w trakcie wojny 13-letniej. Cztery lata później zamek ponownie splądrowano i podpalono.

Zamek papowski i wszystkie dobra należące do niego weszły w skład królewszczyzn w 1466 roku, po wcieleniu ziemi chełmińskiej do Polski na mocy II pokoju toruńskiego. Pierwszym starostą papowskim został Gabriel Bażyński, który pełnił ten urząd w latach 1458-1474. Od tego czasu Papowo stopniowo tracił znaczenie jako zamek graniczny i popadał w ruinę. W 1505 r. król Aleksander I przekazał go wraz z włościami biskupowi chełmińskiemu Mikołajowi Chrapickiemu. Zamek stracił wówczas całkowicie jakiekolwiek znaczenie militarne. Rozpoczęła się jego powolna destrukcja. Stopniowo rozbierano mury zewnętrzne. Akcja rozbiórkowa, zakończona w 1639 roku, związana była z potrzebą pozyskania materiału budowlanego, głównie kamiennego, do budowy seminarium diecezjalnego w Chełmnie. Prawdopodobnie właśnie wtedy znikło skrzydło południowe zamku głównego, rozebrane do poziomu przyziemia. Spisy inwentarzy z XVII i XVIII wieku jednoznacznie wskazują, że w tym czasie zamek główny był już nie zamieszkaną ruiną, a na przedzamczu wznosiły się budynki gospodarcze. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Papowo znalazło się w granicach Prus. Proces zniszczeń dopełnili lokalni mieszkańcy, którzy wykorzystywali go jako darmowe źródło budulca. W ten sposób rozebrano całkowicie mury przedzamcza, wewnętrzne mury zamku głównego do poziomu przyziemia oraz budynki gospodarcze na przedzamczu.

Pierwsze badania zamku papowskiego przeprowadził w 1887 roku C. Steinbrecht podczas akcji inwentaryzacyjnej zamków krzyżackich na terenie Prus i ziemi chełmińskiej. Badania objęły prawdopodobnie rejon skrzydła północnego oraz dziedzińca zamkowego. W 1895 roku zamek był przedmiotem studiów J. Heisego, który wykorzystał m.in. materiały pruskiej służby konserwatorskiej. Dopiero w latach 1958-1959 przeprowadzono szczegółową inwentaryzację pomiarowo-opisową obiektu, pod kierunkiem I. Sławińskiego. Analizę architektoniczną prowadził M. Arszyński.

Układ przestrzenny

Założenie zamkowe w Papowie Biskupim zostało posadowione na przesmyku między jeziorami. Składało się z zamku wysokiego (domu konwentu) i przedzamcza.

Dom konwentu w Papowie Biskupim jest przykładem wczesnego, kasztelowego zamku konwentualnego. Wybudowano go na rzucie kwadratu o boku około 42 m. Posiadał cztery podpiwniczone skrzydła z ryzalitowymi wieżyczkami w narożach. Zamek nie posiadał wieży głównej. Skrzydło północne, przez które wiódł wjazd na dziedziniec, mieściło na piętrze główne wnętrza – kaplicę (od wschodu) i ogrzewany piecem akumulacyjnym refektarz. Nie ma pewności co do funkcji pomieszczeń na piętrze pozostałych skrzydeł – mieściły się tam dormitoria (być może we wschodnim) i mieszkanie komtura. Na parterze skrzydła zachodniego znajdowała się kuchnia z dużym kominem, nad którą mieściły się najpewniej kondygnacje magazynowe.

Dom konwentu był wznoszony etapami, ale według jednorodnej koncepcji i planu. Posadowiono go na łagodnym wyniesieniu, które podczas budowy podwyższono i znacznie poszerzono, tworząc płaski taras wokół budynku. Jak wykazały badania, wbrew poglądom C. Steinbrechta zamek nie posiadał parchamu. Jedynie od strony północnej (od przedzamcza) posiadał zewnęrzny mur. Wjazd wiódł od północy przez przedbramie z rampą wjazdową. Jak dowiodły badania od strony przedzamcza nie było rekonstruowanej przez Steinbrechta fosy.

Przedzamcze miało rzut nieregularnego wieloboku przyległego od północy i wschodu do zamku wysokiego. Było ono mniejsze niż wynikałoby to z rzutu C. Steinbrechta i mierzyło około 120 ´ 120 m. Do otaczającego je muru przylegała zabudowa gospodarcza, której układ nie jest znany. Jedynie od północy zachowała się średniowieczna piwnica. W innych miejscach badania utrudniała bądź uniemożliwiała współczesna zabudowa.

Analiza ukształtowania terenu pozwala przypuszczać, że funkcję drugiego przedzamcza mógł pełnić teren (owalna wyspa) po zachodniej stronie zamku. Przez nią wiódł trakt z Chełmży do Chełmna i droga do zamku. Obszaru tego nie poddano jednak badaniom i hipoteza ta wymaga jeszcze weryfikacji.

Bogusz Wasik

Comments are closed.