Zamek krzyżacki w Grudziądzu

Zamek w Grudziądzu podczas badań archeologicznych w 2009 roku; fot.: M. Wiewióra

Sprawozdanie z badań – 2009 rok | Galeria z badań – 2009 rok
Plany i rekonstrukcje

Badania grudziądzkiego zamku prowadzone przez Zakład Archeologii Architektury IA UMK w Toruniu były kontynuacją prac rozpoczętych przez dr Pawłowskiego w 2008 roku. Rok później na zlecenie Urzędu Miasta Grudziądza rozpoczęto szeroko zakrojone prace archeologiczne na obszarze Góry Zamkowej.

Rys historyczny

Według najnowszych ustaleń historyków rozpoczęcie budowy zamku przez Krzyżaków nastąpiło prawdopodobnie w II połowie XIII stulecia (zapewne w końcu lat 60-tych i w latach 70-tych). Po bitwie pod Grunwaldem zamek przeszedł czasowo w polskie władanie, a jego dowódcą został kasztelan poznański Mościc ze Staszewa. Wkrótce jednak ponownie przeszedł w posiadanie Krzyżaków. W czasie wojny 13-letniej, w lutym 1454 roku, zamek zdobyły wojska Związku Pruskiego. Został siedzibą polskich starostów i pozostał w polskich rękach do 1772 roku. W czasie wojen szwedzko-polskich zajęły go wojska Karola Gustawa i Gustawa Adolfa, ale nie ucierpiał w czasie działań wojennych. Dopiero okupacja Polski przez Szwedów i kolejne najazdy wojsk szwedzkich, pruskich i rosyjskich doprowadziły do większych zniszczeń. Wg lustracji z 1765 r. zamek był już w częściowej ruinie. Zapadły się gdanisko od strony Wisły oraz chór kaplicy zamkowej. W 1796 roku jeden z oficerów pruskiej armii stacjonującej na zamku dokonał jego ostatnią inwentaryzację. Efektem jego pracy jest plan budowli, na której widać stan zabudowy tuż przed rozbiórką obiektu, rozpoczętą decyzją król Prus, Fryderyk Wilhelm III, w 1801 r. Jedynym nienaruszonym elementem dawnej zabudowy pozostała wieża.

Pierwsze badania archeologiczne na zamku, w latach 1941-42, przeprowadził H. Jacobi. Badania zostały zaprezentowane w dysertacji doktorskiej Jacobiego w 1943 roku złożonej na Politechnice Gdańskiej. Publikacja wyników badań ukazała się w 1996 roku pod redakcją U. Arnolda. Przeprowadzone wówczas prace sondażowe objęły przede wszystkim skrzydło południowe, wschodnie oraz północne oraz międzymurza. Po wojnie Góra Zamkowa nie była przedmiotem szeroko płaszczyznowych badań archeologicznych. W 1962 roku pracownik Muzeum w Grudziądzu, M. Tuszyński, po raz pierwszy rozpoczął badania zmierzające do potwierdzenia informacji zawartych w źródłach historycznych o funkcjonowaniu w tym miejscu grodu. Jednak według autora badań nie potwierdzono istnienia grodu poprzedzającego budowę zamku. W 1972 roku podjęto kolejną próbę weryfikacji tych informacji. Tym razem badania wiertnicze prowadzili A. Kola i R. Boguwolski. Badacze opowiedzieli się za możliwością istnienia osady wczesnośredniowiecznej z X wieku. W 1992 roku ten sam zespół prowadził badania sondażowe, które ujawniły jedynie grubą warstwę rozbiórkową zalegającą na dziedzińcu zamkowym i w pobliżu budynków i murów obronnych.

Nowy etap zainteresowania zamkiem w Grudziądzu rozpoczął się w 2006 roku, kiedy zainicjowano prace zmierzające do zbadania i odbudowy wieży Klimek, która istniała do 5 marca 1945 roku kiedy została wysadzona przez wojska hitlerowskie. W 2008 roku rozpoczęto kolejny etap badań archeologiczno-architektonicznych zamku. Badania kierowane przez A. Pawłowskiego i Ł. Stawskiego, prowadzono w obrębie skrzydeł południowego i wschodniego zamku. Celem tych badań było przede wszystkim odsłonięcie fundamentów południowego skrzydła zamku oraz ustalenie zabudowy w obrębie domniemanego skrzydła wschodniego  zamku. Przedwczesna śmierć A. Pawłowskiego przerwała badania.

Układ przestrzenny zamku

Zamek grudziądzki składał się z zamku wysokiego (domu konwentu) posadowionego na wzniesieniu górującym około 40 m powyżej poziomu Wisły (około 60-65 m n.p.m.) oraz przedzamcza. Prowadzone w latach 2008-2009 badania archeologiczne objęły tylko obszar zamku wysokiego, jedynie w niewielkim stopniu rozpoznając obszar parchamu (międzymurza). Te ostatnie zostało „przecięte” wykopami badawczymi od północy, a od południowego-wschodu i wschodu rozpoznano tylko niewielkie obszary po zewnętrznej stronie kurtyn zamku wysokiego. Wynikało to z ograniczeń, które wyznaczyli inwestorzy.

Odkryte relikty zostały poddane badaniom architektonicznym. Ponadto wykonano ponowną i gruntowną analizę źródeł pisanych (średniowiecznych i nowożytnych) oraz ikonografii. Wszystko to umożliwiło sporządzenie przekonywującej rekonstrukcji wyglądu zamku wysokiego i określenie faz jego budowy. Analiza nowożytnych inwentarzy i ikonografii umożliwiła także rekonstrukcję nie badanego archeologicznie obszaru przedzamcza. Nowe badania zweryfikowały stare poglądy i wskazały na błędy w planach H. Jacobiego z lat 40. XX wieku.

Zamek średniowieczny osiągną pełny wygląd w XV wieku.  Był on efektem prowadzonych od 2. połowy XIII wieku prac budowlanych i rozbudów. Zamek wysoki wzniesiono na rzucie trapezu o maksymalnej rozpiętości około 55 ´ 55 m. Główne skrzydło zamkowe zajmowało jego południowy bok. W jego murach (dwa wschodnie pomieszczenia piwnic i przyziemia) mieścił się najstarszy fragment murowanego zamku. Był to potężny gmach o rozpiętości około 55 ´ 15 m i wysokości około 18-19 m (szacowanej na podstawie przekroju z końca XVIII w.). Jego budową ukończono na przełomie XIII i XIV wieku. W przyziemiu znajdował się przejazd bramny (elementy kamiennego portalu odkryto podczas badań). Jego odsłonięte relikty można dziś oglądać. Skrzydło było podpiwniczone, a na pierwszym piętrze mieściło główne pomieszczenia reprezentacyjne – kaplicę od wschodu (pochodzący z niej wspaniały poliptyk znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie) i dwie sale (refektarze). Ponad nimi mieściły się kondygnacje magazynowe (spichrzowe).

Nieco mniejsze skrzydło zachodnie nie było podpiwniczone, co było spowodowane ukształtowaniem terenu. Podnosił się on w kierunku północnym, przez co w tej części parter zagłębiał się nieco w ziemi. Jedynie w południowej części tego budynku znajdowała się klatka schodowa prowadząca do piwnicy skrzydła południowego. Ze skrzydła zachodniego pozostały jedynie skromne relikty (wspomniana klatka schodowa, fundament filara podtrzymującego sklepienie parteru, negatyw rozebranej ściany zachodniej). Na jego piętrze mieściła się zapewne sypialnia rycerzy krzyżackich (dormitorium), z której można było się dostać przez ganek na dwóch arkadach do położonej po zachodniej stronie zamku wieży gdaniska.

Oba opisane wyżej skrzydła spinał od strony dziedzińca murowany gotycki krużganek. Jego parter nie był w pełni otwarty, gdyż mieścił liczne małe pomieszczenia oraz wyloty klatek schodowych wiodących do piwnic. Relikty tych pomieszczeń (z wyjątkiem klatki schodowej) nie zachowały się, ale prawdopodobnie powstały już średniowieczu, gdyż podobne były wówczas w Toruniu. Układ pomieszczeń krużganka znany jest na podstawie nowożytnych opisów i precyzyjnego rzutu z XVIII wieku.

Od północy i południa znajdowała się zabudowa o funkcjach gospodarczych (browar, piekarnia i kuchnia), która w średniowieczu była parterowa. Natomiast w północno-zachodnim narożniku stała wolnostojąca cylindryczna wieża główna (nazywana Klimkiem) o średnicy około 8,9 m. Wzniesiono ją na przełomie XIII-XIV wieku lub raczej na początku XIV wieku. Była to budowla w typie bergfriedu, tzn. wieży ostatecznej obrony z wejściem umieszczonym od zachodu na wysokości około 13,5 m, dostępnym po moście z ganku kurtyny zamku wysokiego. Zdobiły ją ozdobne pasy z glazurowanej cegły, co do której barwy nie ma pewności. Opisujący istniejącą jeszcze wieżę charakteryzowali je różnie – jako zielone, brązowe bądź czarne. Najbardziej prawdopodobne wydają się dwie pierwsze opcje, gdyż takich kolorów detale odkryto podczas badań. Co istotne pasy te wykonano jedynie od strony dostrzegalnej z dziedzińca, a od tyłu ich nie było. Jedynie w górnych, wystających ponad mury obwodowe zamku kondygnacjach, pasy wykonano na pełnym obwodzie. Obecnie w tym miejscu znajduje się rekonstrukcja wieży, która pod tym względem została wykonana błędnie. Niepoprawnie (od północy) umieszczono także zrekonstruowane pierwotne wejście.

Poziom dziedzińca zamku wysokiego był pochyły i opadał w kierunku południowym. Potwierdziły to wyraźnie wyniki badań archeologicznych. Pierwotny jego spadek można zrekonstruować na podstawie układu odkrytych podczas badań posadzek skrzydła wschodniego, poziomu wylotów z klatek schodowych przy skrzydle południowym i poziomu zwieńczenia fundamentu wieży Klimek. Na tej podstawie można określić, że w części północnej poziom dziedzińca znajdował się około 64 m n.p.m., a od południa około 61-62 m.n.p.m. Różnica wysokości wynosiła więc około 2,5 m.

Dom konwentu otaczał parcham (międzymurze), którego odcinek zachodni (nad skarpą wiślaną) uległ zniszczeniu w wyniku katastrofy spowodowanej ulewami w 1388 roku i nie został nigdy odbudowany. Na międzymurzu już w średniowieczu znajdowała się zabudowa. Dwa solidne ceglane gmachy wzniesiono po bokach wjazdu do zamku (przed elewacją południową domu konwentu). Zachodni z nich mieścił najpewniej mieszkanie komtura (jego relikty odkryto w 2014 roku). Średniowieczna zabudowa zapewne o charakterze gospodarczym i nietrwałym znajdowała się wówczas także pod gankiem gdaniska.

Od przedzamcza zamek wysoki oddzielała dodatkowo druga linia parchamu i sucha fosa. We wschodniej części tego międzymurza mieściła się Brama Fijowska. Wiodła ona z przedzamcza w kierunku północnym. Od tej strony (północnego-wschodu) znajdował się dodatkowy dolny mur obrony z kwadratową basztą narożną, przy której znajdowała się zewnętrzna brama północna.

Przedzamcze miało rzut wieloboku zbliżonego do trójkąta (około 65 ´ 80 m). Na jego południowym wierzchołku (od strony miasta) znajdowała się potężna baszta znana jedynie z nowożytnych planów i widoków (uległa osunięciu wraz ze skarpą w XVII-XVIII w.). Na przedzamczu znajdowała się zabudowa gospodarcza przede wszystkim dwa duże budynki stajni (przy murze wschodnim) i wozowni (od zachodu). Wjazd z miasta prowadził przez obszerną szyję bramną i nie był chroniony fosą.

Po przejęciu zamku przez polskich starostów zamek był rozbudowywany i de facto dopiero zniszczenia z okresu potopu szwedzkiego oznaczały początek powolnego upadku warowni. W XVI wieku podwyższone zostało o jedną kondygnację wschodnie skrzydło zamku wysokiego i zaopatrzone w trzeci ciąg krużganka. Na przełomie XVI i XVII wieku powstała duża kamienica renesansowa przy Bramie Fijowskiej (na dolnym międzymurzu zamku wysokiego), gruntownie przebudowano stary dom komturów na wygodne mieszkanie starostów, wzniesiono budynek z muru pruskiego na wschodnim międzymurzu oraz kolejny budynek (częściowo z muru pruskiego) przy moście wiodącym z przedzamcza na zamek wysoki. Jednocześnie powolnej destrukcji ulegały średniowieczne mury obronne – zwłaszcza od północy. Zaznaczyć należy jednak, że w okresie tym były one już przestarzałe.

W ciągu 2. połowy XVII i w XVIII wieku destrukcji uległy kolejne elementy zamku. Na skutek osunięć skarpy wiślanej zniszczeniu uległy zachodnie odcinki murów i zabudowy przedzamcza oraz gdanisko. Rozebrana została także zabudowa przy Bramie Fijowskiej i skrzydło wschodnie zamku wysokiego. Główne gmachy zamkowe przetrwały jednak aż do rozbiórki na początku XIX wieku.

Bogusz Wasik

Comments are closed.