Zamek biskupi w Wąbrzeźnie

Wąbrzeski zamek podczas badań archeologicznych w 2010 roku; fot.: Cz. Rekowski

Sprawozdanie z badań – 2010 rok | Galeria z badań – 2010 rok
Sprawozdanie z badań – 2011 rok | Galeria z badań – 2011 rok

Badania zamku biskupów chełmińskich w Wąbrzeźnie prowadzono w latach 2010-2011 na podstawie umowy zawartej pomiędzy Instytutem Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Urzędem Miasta Wąbrzeźno. Jej przedmiotem było przeprowadzenie sondażowych badań archeologicznych na obszarze góry zamkowej oraz przedzamcza przed planowanymi pracami budowlanymi. Jednym z istotnych celów badawczych było również rozpoznanie zachowanej substancji murowanej obiektu i przygotowanie wstępnego projektu postępowania konserwatorskiego z ruinami murów zamku.

Pozostałości zamku biskupiego w Wąbrzeźnie znajdują się w północno-zachodniej części miasta. Warownię zbudowano na naturalnym wyniesieniu będącym częścią półwyspu Jeziora Zamkowego, wznoszącym się około 25 m ponad poziomem wód jeziora i 114,7 m n.p.m. W pobliżu zamku przebiegał ważny szlak prowadzący z Golubia do Radzynia Chełmińskiego.

Zamek w Wąbrzeźnie zaczęto wznosić z inicjatywy biskupa chełmińskiego Hermana von Prizna  prawdopodobnie po 1303 roku. Jego ukończenie z kolei datuje się przed rokiem 1321. Po wojnie grunwaldzkiej, w 1410 roku, wracające wojska polskie zniszczyły okolice Wąbrzeźna oraz okupowały miasto i zamek. Dwanaście lat później za sprawą armii Władysława Jagiełły wąbrzeska rezydencja biskupia została spalona. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku warownia wraz z ziemią chełmińską znalazła się granicach Polski, ale nadal pozostawała własnością biskupów chełmińskich. Odbudowa zamku ze zniszczeń wojny trzynastoletniej trwała zapewne do około 1499 roku. W latach 1611-13, w okresie rządów biskupa Macieja Konopackiego, nastąpiła barokowa rozbudowa zamku. Po 1655 zamek zniszczony przez pożar popadł w ruinę. W 1792 roku zaczęto rozbiórkę ruin, którą kontynuowano przez cały XIX wiek. Szczególne nasilenie prac rozbiórkowych nastąpiło około 1869 roku, kiedy mury rozbierano łącznie z ławami fundamentowymi. W 1920 roku na miejscu ruin założono park.

Pierwsze prace badawcze podjęto w 1940 roku w trakcie planowanej budowy ośrodka dla młodzieży Hitlerjugend. Objęły one praktycznie całą część góry zamkowej. Podjęte wówczas działania, jak pokazują to obserwacje dokonane podczas badań sondażowych, doprowadziły prawdopodobnie do całkowitego rozebrania pozostałości północnej i południowej kurtyny zamku. Po wojnie prawdopodobnie tylko raz podejmowano badania archeologiczne, ale nie wiemy nic na temat ich zakresu i uzyskanych wyników. W początkach lat 60-tych zamek w Wąbrzeźnie, podobnie jak szereg innych obiektów położonych na obszarze ziemi chełmińskiej stał się przedmiotem badań i studiów architektonicznych. Sporządzono wówczas inwentaryzację obiektu.

Zespół zamkowy składał się z zamku wysokiego (Kępy), pełniącego funkcję reprezentacyjną oraz rozległego przedzamcza. Prawdopodobnie istniało jeszcze drugie przedzamcze od strony północno-wschodniej, na co wskazuje forma terenowa. Niestety zniszczone nawarstwienia stratygraficzne oraz brak źródeł inwentarzowych sprawia, że nie można tego stwierdzić z pewnością. Jeśli drugie przedzamcze istniało to zapewne nie było ono murowane.

Rezydencja biskupów wyglądem zewnętrznym przypominała typowy zamek-klasztor krzyżacki. Ceglane założenie wzniesione na kamiennej podmurówce, składało się z trójskrzydłowego zamku głównego na planie kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem, który z trzech stron otaczały jednotraktowe, zapewne dwukondygnacyjne skrzydła mieszkalne. Skrzydła budynku łączyły się pod kątem prostym w kwadrat, którego boki mierzyły około 36-37 m. Od wschodu zamykał go mur obwodowy, pośrodku którego wznosiła się wysoka, oktagonalna wieża, flankująca wjazd do zamku. Była głównym elementem systemu obronnego, skomunikowanym ze wszystkimi urządzeniami o przeznaczeniu militarnym. Łączność ze stanowiskami obronnymi na zewnętrznym murze utrzymywano poprzez osłaniające wjazd murowane przedbramie.

Przedzamcze, o kształcie wydłużonego wieloboku, zwężało się w kierunku wschodnim. Jego maksymalna długość wynosiła około 100 m, zaś szerokość około 60-70 m.  Wjazd z przedzamcza prowadził przez furty w murach obwodowych i częściowo zwodzony most przerzucony na filarach przez wyjątkowo szeroką fosę.

Reprezentacyjną częścią zamku głównego było podpiwniczone skrzydło południowe, mieszczące na piętrze kaplicę pod wezwaniem św. Marka oraz refektarz. Parter budynku zajmowały pomieszczenia gospodarcze. Od strony dziedzińca, na wysokości pierwszego piętra biegł murowany krużganek. W pozostałych dwóch skrzydłach na kondygnacji mieszkalnej mieściły się komnaty biskupie i wnętrza związane z administracją diecezji i zamku. Piwnice i parter przeznaczono na składy sprzętu, magazyny żywnościowe, zbrojownię i pomieszczenia użytkowe, w najwyższym poziomie ulokowano spichrze.

Mury zamku posadowiono na kamiennym fundamencie i wzniesiono z cegieł w wątku gotyckim i miejscami wendyjskim.

Z zamku wysokiego zachowały się zaledwie  relikty ośmiobocznej wieży do wysokości 2 metrów, od strony południowej piwnica, niewielki odcinek muru obwodowego od wschodniej i zachodniej strony. Po murach skrzydła zachodniego pozostały niewielkie fragmenty, podobnie jak po murach parchamu.

Comments are closed.